Geni Clwb Rygbi Caerdydd

GENI CLWB RYGBI CYMRY CAERDYDD

1967:

Hon oedd blwyddyn gwrth-ddiwylliant ‘Hâf Serch’ (y Summer of Love enwog), gyda holl ieuenctid San Fransisco yn gwisgo blodau yn eu gwallt wrth wrando ar ‘Grateful Dead’, ‘Big Brother’, a ‘Timothy Leary’.  Pynciau mawr y flwyddyn : rhyw, cyffuriau, heddwch, cariad, roc a rôl ac wrth gwrs, protestiadau gwrth-rhyfel.

Pasg 1967:

Stormydd yn chwalu’r llong Torrey Canyon yn ei hanner oddi ar Land’s End gan chwydu 50,000 tunnell o olew i’r môr ac yna i draethau Cernyw a thu hwnt.

Cenedlaetholwyr yr Alban yn tynnu arwyddion oedd yn dynodi’r ffin rhwng Lloegr a’r Alban a’u symud i’r de o dref Berwig-ar-Tweed gan hawlio taw tref Albanaidd oedd hi……..Tra ym myd rygbi, Ffrainc yn bencampwyr y pum gwlad gyda Cymru ar y gwaelod, a’r unig fuddugoliaeth oedd yr un yn erbyn Lloegr o 35 i 21 – gêm enwog Keith Jarrett a chyn aelod o dîm Aelwyd Caerdydd – Billy Raybould – yn llwyddo gyda chic adlam.

Ac ar benwythnos y Pasg 1967:

Clwb Rygbi Aelwyd Caerdydd ar daith mewn rhes o geir a faniau amrywiol i chwarae Clwb Rygbi Aberystwyth ar Ddydd Gwener y Groglith, Clwb Rygbi Bae Colwyn ar y Sadwrn, treulio’r nos Sadwrn a’r Sul yng Ngwesty’r Royal yng Nghaernarfon yn ymlacio (!!??**?) cyn symud ymlaen i chwarae Clwb Rygbi Dolgellau ar ddydd Llun y Pasg.

Y confoi cymysg yn gadael Caerdydd ar y 24ain o Fawrth ar ddechrau’r daith fel Clwb Rygbi Aelwyd Caerdydd, ac fe ellir hawlio –  o un safbwynt beth bynnag – taw Clwb Rygbi Cymry Caerdydd fu’n chwarae yn Nolgellau,  gan i broses y trawsnewidiad (gair posh Cymraeg am coup d’etat) gychwyn ym mar y Royal ar y prynhawn Sul y Pasg hwnnw ym 1967.

Ond dewch i ni fynd nôl i’r dechre’n deg :

Cychwynwyd tîm rygbi Aelwyd Caerdydd ym 1963 drwy frwdfrydedd dyrnaid o unigolion oedd yn ddisgyblion a chyn ddigyblion ysgolion uwchradd yn y ddinas, yn benodol Ysgol Uwchradd Cathays ag ysgol Uwchradd Canton gydag ambell fyfyriwr o’r gorllewin a’r gogledd ac ambell ŵr proffesiynol yn y ddinas yn chwyddo’r niferoedd i gyrraedd at bymtheg – gan amlaf – ar brynhawniau Sadwrn.

Gwisgodd Martyn Williams fantell ysgrifennydd y tîm rygbi ar y dechrau, gyda chefnogaeth a brwdfrydedd rhai o ddisgyblion chweched dosbarth yn yr ysgolion hyn, nifer ohonyn nhw wedi chwarae i dîm yr ysgol ar y bore Sadwrn ac yna cytuno i chwarae dros dîm yr Aelwyd yn y prynhawn. Dwl ac ifanc siwr o fod! Neu falle ifanc a dwl!   Yn eu plith roedd unigolion megis Martyn Williams, Elgar Evans, Alun Charles, Leighton Hughes a Dai Hall, ac ymhlith y rhai hŷn gellid rhestru Dr Dafydd Huws, Alun Guy, Geraint Evans, John MeurigEdwards, Derek ‘Doc’ Jones,  Mike Gibbard, Rhys Llwyd, John Ifans, Heddwyn Davies, Lynn Davies a Lyn Jones ac eraill. Nifer o’r rhain wedi’n gadael bellach yn anffodus. Bryd hynny byddai sawl un o’r ffyddloniaid Sadyrnol yn dipyn hŷn nag oed aelodau cydnabyddedig yr Urdd. Roedd trefn dewis y tîm yn dra gwahanol i drefn clybiau cydnabyddedig hefyd!  Bob nos Wener roedd Alun Guy yn cynnal ymarfer côr Aelwyd Caerdydd yn llawr isaf un o gapeli dwyrain y ddinas, ac yno byddai Martyn Williams yn dal darn o bapur i ysgrifennu enwau ar gyfer y tîm y prynhawn canlynol. Os am chwarae ar y Sadwrn, roedd rhaid troi lan i’r practis côr. Chwaraewyd gêm gyntaf  Clwb Rygbi Aelwyd Caerdydd ym mis Medi 1963 a hynny yn erbyn Clwb Rygbi Cwm Carn.

Erbyn tymor 1964-5 gadawodd Martyn Williams y brifddinas -a swydd ysgrifenydd y tîm – wrth iddo fynd yn ddisgybl i Goleg yr Iwerydd yn Llanilltud Fawr. Elgar Evans gydiodd yn yr awenau y tymor hwnnw – a threfn unigryw o ddewis y tîm yn dal i ddibynnu ar bwy oedd yn y practis côr ar y nos Wener!  Wrth i nifer o fyfyrwyr ymuno a’r côr, roedd cyfartaledd oed y tîm yn codi fymryn, a felly hefyd arferion ar ôl y gemau brynhawn Sadwrn! Wedi gêm galed, naturiol oedd troi i dŷ tafarn cyfleus i dorri syched a chynnig porc pei a phicls neu wledd tebyg i’n gwrthwynebwyr.  Cyn bo hir, fe’i gwnaethpwyd hi’n weddol amlwg nad oedd sanhedrin yr Aelwyd yn or-hapus gydag aelodau’r tîm – roedden nhw yn cynrychioli’r mudiad wedi’r cwbwl –  yn mynychu tai tafarn yn dilyn y gêm i ddisychedu a chymdeithasu. Teimlai’r arweinwyr hyn, yn gwbwl ddiffuant, nad oedd gweithgaredd fel hyn yn gytbwys â delfrydau mudiad ieuenctid cenedlaethol oedd yn proffesu bod yn deyrngar i Gymru, cyd-ddyn a Christ. Er gwaetha’r gwrthwynebiad tawel o du rhai o’r arweinwyr, mae’n bwysig talu gwrogaeth iddynt ar yr un pryd am fod yn ddigon blaengar i hybu’r gweithgaredd rygbi, felly hefyd y ddau neu dri unigolyn a wnaeth y gwaith arwrol i berswadio, gorfodi, a themtio unigolion i ddod i Gaeau Llandâf erbyn hanner awr wedi dau ar y Sadwrn. Onibai amdanyn nhw a’u gwaith di-flino mae’n debygol iawn na fyddai CRCC yn bodoli. Dyma’r dyrnaid o unigolion a osododd y seiliau i sicrhau bod yna gyfrwng i Gymry Cymraeg yn y ddinas fedru dod at ei gilydd i gymdeithasu drwy chwarae rygbi. Fe ddaeth y casgliad bach hynod yma o fois oedd yn siarad iaith ddierth iawn, yn gyfarwydd i dîmau eraill y ddinas a dwyrain Cymru dros y tymhorau cynnar, a diolch i Leighton Hughes yn benodol – fe oedd ysgrifennydd, trefnydd, a gweithredydd tîm rygbi’r Aelwyd yn nhymorau 1965/66 a 1966/67 –  fe ddaeth darllenwyr y ‘pinc’, sef y ‘Football Echo’, papur chwaraeon y ddinas a ymddangosai yn nhafarndai a gorsafoedd trenau a bysiau’r ddinas tua’r saith o’r gloch bob nos Sadwrn yn gyfarwydd a’i frwdfrydedd. Byddai Leighton yn ddiffael yn cael canlyniad y gêm i dudalennau’r ‘pinc’.

Bu boreau Sadwrn yn dipyn o boen i Leighton, gan taw dyma’r oriau prin oedd ganddo i lenwi’r bylchau yn ei dîm ar gyfer y prynhawn, y bylchau na lwyddwyd i’r llenwi yn y practis côr y noson cynt.  Ambell stiwdent yn mwynhau cwsg ar ôl noson hwyr nos Wener, tan i’w gwsg esmwyth gael ei chwalu gan swn cerrig mân yn taro ffenest stafell wely i’w ddihuno,  a Leighton wedyn yn gwasgu addewid mas ohonyn nhw i droi lan i Gaeau Llandaf mewn cwpwl o oriau!

 

Doedd yr Aelwyd ddim yn meddu ar gronfa ddofn i dalu am logi caeau, stafelloedd newid na chrysau rygbi i’r tîm, heb sôn am dalu am y porc peis i’r tîm o bant. Doedd y disgyblion o’r ysgolion uwchradd chwaith ddim yn meddu ar arian i gyfrannu at y gofynion hyn. Ond drwy berswâd ac addewidion fe ddaeth chweugen o gyfraniad gan y chwaraewyr – hanner y pris i ddisgyblion dosbarth chwech! – yn ddigon i gynnal y tîm, fwy neu lai, am y pedair blynedd cynta. O dan yr amgylchiadau cyfyng ariannol hyn – ynghŷd â chwestiynau am fynychu tafarndai – bu sawl sgwrs a thrafodaeth am gynlluniau i’r dyfodol, a’r hyn allai ddigwydd. O dipyn i beth roedd cnewyllyn o aelodau’r tîm yn grediniol taw torri’n rhydd o hualau’r Urdd oedd yr unig ateb, ateb a fyddai’n lleddfu cydwybod rhai o arweinwyr yr Aelwyd, ac a fyddai yn rhoi trefniadaeth y dyfodol yn nwylo’r chwaraewyr. Dros y pedwar tymor fe sefydlwyd patrwm o chwarae wedi ei seilio ar chwarae anturus, agored a ymdebygai fwy i saith-bob-ochr ar adegau, a llwyddodd y steil i ddenu rhagor o chwaraewyr i’r gorlan. Tyfodd nifer y chwaraewyr ac erbyn y daith Pasg ym 1967 roedd dros ugain o chwaraewyr yn y garfan i deithio arfordir y gorllewin. Ar y prynhawn Sul hwnnw ym mar y Royal yng Nghaernarfon, o dan gadeiryddiaeth Derec ‘Doc’ Jones, cafwyd trafodaeth danbaid a orffennodd gyda’r penderfyniad i dorri’n rhydd oddi wrth Aelwyd yr Urdd a sefydlu Clwb Rygbi Cymry Caerdydd.

Yn eironig, gwnaed y penderfyniad pan oedd Leighton Hughes, yr ysgrifenydd a’r perswadiwr cyson wythnosol – ac asgellwr y tîm – yn gorwedd ar ei gefn mewn ysbyty ym Mae Colwyn ar ôl torri ei goes yn y gêm y diwrnod cynt.  Y bore canlynol, bore Llun y Pasg, aeth un o’r aelodau i’w gasglu i’w yrru nôl i Gaerdydd – ond drwy Ddolgellau wrth gwrs gan fod yna ornest rygbi i’w chwblhau, sef gêm ola’r daith. Roedd rhaid cwblhau’r penwythnos fel y bwriadwyd, onid oedd!

A rhywdro, yn ystod y daith honno rhwng Dolgellau a Chaerdydd  y sylweddolodd Leighton taw fe fyddai’n gorfod wynebu pwyllgor yr Aelwyd i dorri’r newydd am y rhwyg oedd ar fin digwydd. Dyma hefyd pryd y sylweddolodd yntau a rhai o aelodau’r tîm, taw dim ond ychydig fisoedd yn unig oedd ar gael i sefydlu’r tîm, creu pwyllgor, trefnu gêmau bob penwythnos drwy’r tymor, cysylltu ag Undeb Rygbi Cymru ag Undeb Rygbi Caerdydd a’r Ardal i ofyn am ganiatad i fod yn aelod o’u cyfundrefn nhw, ac wrth gwrs roedd rheidrwydd i ddod o hyd i ffyrdd o godi arian i gynnal y Clwb newydd anedig. Nid rhyw hap a damwain fyddai dewis y tîm a gwneud trefniadau ar gyfer y penwythnosau bellach.

O fewn diwrnodau bu’n rhaid wynebu problem ymarferol arall – bob haf roedd y myfyrwyr ac athrawon hefyd, yn codi’u pac a throi am adre, a bron pawb arall wedi trefnu gwyliau personol a theuluol – felly dim ond dyrnaid fechan oedd ar gael i gynnal breichiau Leighton. Roedd un aelod yn adnabod Robert Jones, athro a thipyn o dalent fel artist, ac fe wnaeth yntau gytuno i ddylunio arfbais gwreiddiol y clwb. Roedd John Charles – ie yr enwog gawr tyner hwnnw o Abertawe, Leeds ag Juventus – ynghŷd ag Alun Priday  – a fu‘n gefnwr Clwb Rygbi Caerdydd a Chymru – wedi agor siop dillad ac offer chwaraeon yn Rhiwbeina, ac fe aeth Lyn Jones a fu’n gapten tîm yr Aelwyd dros y ddau dymor blaenorol, at y ddau berchen, egluro’r amgylchiadau, a dod i gytundeb i gael set o grysau am bris gostyngol eithriadol, ond yn fwy na hynny fe wnaeth y ddau gytuno i aros am eu harian am nifer o fisoedd. Y bwriad oedd cynnal dawns yn un o glybiau’r ddinas ar nos Wener cyn gêm rhyngwladol – Clwb Estonia ar Stryd Charles yg nghanol y dre oedd y lleoliad, gan fod Doc -ein Cadeirydd –  yn adnabod rheolwr y Clwb – ac am nifer o dymhorau, y nosweithiau poblogaidd a gwyllt hyn fu’n cynnal y clwb yn ariannol. Roedd apêl

cael bar ar agor tan un o’r gloch y bore yn ddigonol i ddenu tyrfaoedd i’r achlysuron, yn fyfyrwyr colegau’r ddinas, yn ogystal â’r llu o gefnogwyr o bob cwr o Gymru a deithiai i weld y gêm ar y prynhawn Sadwrn.  

Yn ychwanegol at godi arian i gynnal y Clwb, bu’r nosweithiau ‘cymdeithasol’ hyn yn fodd i ledaenu enw’r clwb ar hyd a lled Cymru, a bu hynny yn fodd i gynyddu aelodaeth chwaraewyr y clwb yn ystod y blynyddoedd cyntaf.

Ac ie, o dderbyniadau’r noson gyntaf hon fe dalwyd am y crysau, ynghŷd a thâl aelodaeth i’r Cardiff and District Union. Drwy weithio’n ddiflino  bob awr dan haul, llwyddodd Leighton i lunio rhestr gêmau lawn i’r Clwb, galwyd cyfarfod o’r aelodau yn wythnos gynta Medi ac fe ffurfiwyd pwyllgor a dewiswyd Lyn Jones yn gapten am dymor cynta Clwb Rygbi Cymry Caerdydd ym 1967/68. Cadeirydd Clwb Rygbi Cymry Caerdydd oedd D. W. ‘Doc’ Jones, Leighton Hughes (pwy arall!) yn ysgrifennydd, a llywydd cyntaf y Clwb oedd ail rheng gorau y cyfnod i’r tîm cenedlaethol, y Sgarlets, Y Llewod a’r Barbariaid – y gwron o Gwmllynfell, R.H. Rhys Williams. Gydol Awst a Medi bu dau neu dri o’r pwyllgor yn troi i gyfeiriad tafarn y Claude ar Heol Albany yn nwyrain y ddinas, gan i ni glywed bod criw o fyfyrwyr ifanc ac athrawon yn mynychu’r lle, gan fod yr ymgyrch i ddod o hyd i chwaraewyr newydd yn dal i fynd yn ei blaen.

Erbyn wythnosau cyntaf y tymor roedd enwau Alun ‘Brechfa’ Davies, Buckley Wyn Jones, Gareth Jones, Peter Morgan, Ron a Randall Isaac, Wyn Williams, Now Eames, Glyn Davies, Geraint Evans, Edryd Lloyd, Garffild Jones, Mike Arrowsmith,  Adrian Davies, Peter ‘Epis’ Evans,John Richards, Paul Kyte, Ashley Williams, D. Bryan James, Gareth Wallace-Evans, Gwyn Griffiths ac eraill yn llyfr ffôn Leighton. Llwyddwyd i drefnu i’r tîm gael caniatad i ddefnyddio tafarn y Clive Arms ar Heol y Bontfaen, diolch i waith ymchwil trylwyr y Cadeirydd. Roedd ‘Doc’ yn adnabod Phineas John a’i wraig pan yn rhedeg tafarn yng nghanol y ddinas, ag yntau yn un o’r selocaf gwsmeriaid, pan glywodd bod y cyn-focsiwr a’i fryd ar symud i‘r Clive yng Nghanton. O’r dechrau’n deg cafodd y Clwb gartre answyddogol ond croesawgar yn ystafell ‘lan llofft’ y Clive, ac yno bob nos Sadwrn yn ystod y tymor byddai’r lle dan ei sang gyda chwaraewyr, gwragedd a chariadon a chefnogwyr yn cymdeithasu i’r oriau mân. Bellach roedd yn bosib gwahodd gwrthwynebwyr yn ôl i’r Clive ar ôl gêm, a bu’r stafell lan stâr yn lleoliad i ganu ysbrydoledig, – wel, brwdfrydig falle –  i nosweithiau o gwisiau, ‘steddfod dwp’ ac ambell i noson ddigon diwylliedig.

Gyda Geraint Evans yn bennaeth Addysg Gorfforol yn Ysgol Uwchradd Canton, cawsom le i ymarfer unwaith yr wythnos yn ystod y gaeaf ar nos Fercher, ac

 yna ym mar cefn y Clive byddai’r pwyllgor yn cwrdd, ac o fewn ychydig wythnosau roedd digon o chwaraewyr yn ymarfer i ddewis ail dîm yn achlysurol, a dyna ychwanegu at lwyth gwaith yr ysgrifennydd eto!

Ond am y tro cyntaf roedd seiliau gweinyddiad a threfniadaeth yn cael eu gosod a fyddai yn rhoi sicrwydd i ddyfodol y clwb. Ddiwedd Awst gyda golwg ar ddechrau tymor newydd, fe aed ati i drefnu sesiwn ymarfer ar y twyni tywod ym Merthyr Mawr, tipyn gwahanol i’r sesiwn yn nhwyni tywod Llangennydd ar benrhyn Gwyr, gyda hanner dwsin o bebyll  a ‘Doc’ ar ôl i bawb grwydro nôl o’r King’s Head yn y pentre, yn rhoi serenâd i’r lleuad a phawb arall o fewn clyw gyda pherfformiad unigryw – arferol – o Santa Lucia, ac os na fyddai rhywun yn ei berswadio yn wahanol, byddai Myfanwy gyda’i lais tenor hyfryd, yn treiddio ar draws y twyni a’r tonnau.

Roedd sawl athro ymarfer corff yn aelodau bellach ac fe gyfrannodd sawl un at y broses o hyfforddiant ffurfiol ac anffurfiol yn ystod y tymor neu ddau cyntaf

Yn ystod misoedd haf 1969, a chyn cychwyn tymor 1969/70 bu Lyn Jones mewn cysylltiad a chyfaill coleg iddo, Dewi Morris Jones, a oedd erbyn hynny yn darlithio ym Mhrifysgol Brest, yn Llydaw, Bwriad y cysylltu oedd ceisio trefnu taith ddiwedd tymor i’r Clwb – y cynta i wlad dramor, a’r daith gynta gan glwb rygbi o Gymru i Lydaw. Llogwyd awyren Dakota (DAK33) oddi wrth gwmni South West Aviation, ac wrth yr enw ar yr awyren, lle i 33 fyddai arni. Fesul cam, a llawer o lythyru, daeth y cyfan i fwcwl ar gyfer Pasg 1970. Yna cafodd y gêmau eu trefnu, a sicrhawyd llety gydol y daith yn un o neuaddau’r Brifysgol yn ninas Brest.  Byddem yn teithio o Brest i chwarae’r gemau mewn bws, gyda ail dim Brest yn herio ail dîm y clwb i gychwyn y daith, wedyn teithio i Quimper i chwarae tim cyfun o Lorient a Quimper ar y Sadwrn, tîm cynta Brest ar y Sul, cyn gorffen y daith yn erbyn St Brieuc ar y Llun. Y bwriad oedd teithio gyda 30 o chwaraewyr gan fod tair gêm i’r tîm cynta a dwy i’r ail dîm wedi eu trefnu. Yn y diwedd roedd 33 eisiau mynd ar y daith, 32 chwaraewr ac un teithiwr wedi ei anafu. Torrodd Randall Isaac, mewnwr y clwb, ei ysgwydd ychydig wythnosau cyn y daith – ond doedd dim yn debyg o’i rwystro rhag mwynhau’r cyfan! Ac fe wnaeth!!

Felly ar y prynhawn Iau, 26ain o Fawrth 1970 gwelwyd rhes hir o geir yn anelu am y maes awyr yn y Rhŵs, gyda gwragedd, cyfeillion neu gariadon yn gyrru y 33 er mwyn dal yr awyren. Aethpwyd drwy’r broses o tsiecio i mewn yn hwylus, a phawb yn eiddgar eistedd yn y lolfa ymadael, pan ddaeth peilot yr awyren i mewn a gofyn am gael gair gyda’r trefnydd. Dyma Lyn Jones ato a phawb o’r chwaraewyr ynym wybodol bod rhywbeth o’i le, ac yn ceisio deall beth oedd y rheswm am y sgwrs.

Mae pob hediad awyren yn cael ei seilio ar y dybiaeth taw cymysgedd o deithwyr fydd yn ffurfio ‘llwyth’ yr awyren. (sef dynion gwragedd a phlant!) Doedd y cwmni ddim wedi ystyried taw dynion yn unig oedd y teithwyr y tro hwn, a’r rhelyw yn ddynion cydnerth a thrwm er ei bod yn amlwg ddigon taw clwb rygbi oedd wedi llogi’r awyren! A byrdwn y sgwrs rhwng y peilot a Lyn Jones?  “Ni all yr awyren godi oddiar y llain lanio gyda’r llwyth hyn a llond y tanc o danwydd.”

Wel jawl ariôd ! ‘Ma bicil !

Fe aeth y drafodaeth ‘mla’n am dipyn, ac wedi’r trafod roedd gan y peilot dri dewis i’w cynnig :

Yn gynta:

Gadael cit rygbi pawb ar ôl – nawr, ‘doedd hyn ddim yn ddewis rhesymol i dîm oedd yn bwriadu chwarae nifer o gemau rygbi ar ôl cyrraedd yn Llydaw. 

Yr ail ddewis oedd :

Tynnu’r  bar a’r holl ddiodydd oddi ar yr awyren – ac fe gymerai hynny ddwyawr neu fwy,  ond fyddai’r opsiwn yma ddim yn debyg o blesio’r teithwyr sychedig chwaith.

A’r trydydd dewis:

Danfon awyren fechan pum sedd o faes awyr Caerwysg (Exeter) i gario pum chwaraewr arni, gydag ymddiheuriadau dwysaf yn dod o du’r cwmni awyrennau.

Cytunwyd ar y trydydd dewis i oresgyn y broblem, ac ar ôl egluro’r sefyllfa i’r aelodau disgwylgar, gofynodd Lyn am wirfoddolwyr i deithio gydag ef yn yr awyren fach, a gwnaeth Lynn Davies, Bryan James, John Richards ag Ashley Williams  ymuno ag ef.  Ffarweliwyd â’r wyth ar hugain arall wrth i’r Dakota  godi i’r awyr ac anelu am Llydaw, gan adael y pump yn y bar i ddioddef aros dwy awr am yr awyren fechan i gyrraedd. Ar ôl dwy awr syber dros ben, a dringo’n sigledig i mewn i’r Cessna i ymuno a’r peilot, fe ddechreuodd rhai ganu ‘I Mewn I’r Arch a Nhw’ a ro’n nhw’n dal i ganu’r un gân wrth iddynt lanio ym maes awyr Brest.

Ni wnaeth y stori orffen yn y fan honno chwaith. Roedd brawd Bryan James, sef W.I.B. James, wedi gyrru ei frawd i’r maes awyr, ac wedi clywed y newyddion am y drafferth pwysau ac anallu’r awyren i godi o’r llain lanio, cyn iddo droi am adre. Gwelodd ei gyfle i ddod ag enw’r Clwb i sylw’r cyhoedd, felly dyma gysylltu ag adran newyddion HTV a’r BBC i adrodd y stori wrthyn nhw. Fe eglurodd y cyfan wrth y darlledwyr – medde fe!

Yn anffodus, yn newyddion y teledu ag ar bapurau’r Echo a’r Western Mail, y pennawd a gafwyd oedd bod tîm Clwb Rygbi Cymry Caerdydd wedi dewis gadael pump chwaraewr ar ôl yn hytrach na dadlwytho’r bar oddi ar yr awyren. Llawer gwell stori, er nad yn gwbwl gywir o ran ffeithiau.  

Glaniodd pawb yn ddiogel, gyda’r teithwyr cynta wedi mwynhau oriau lawer mewn bar yn y brifysgol tra’n aros am y pump arall i gyrraedd cyn mynd i’r cinio croesawu. Digon brawychus i sawl aelod o’r daith oedd gweld posteri o gwmpas y lle yn hysbysebu nid yn unig y gem yn erbyn Brest ar y prynhawn Sul, ac yn honni bod y tîm o Gaerdydd yn cynnwys Gareth Edwards, Barry John, Henry Cooper ac amrywiol enwogion di-gyswllt eraill, ond yn fwy ysgytwol fyth,  yn hysbysebu cyngerdd i’w gynnal ar y Nos Sadwrn yn y Palais des Artes et Culture yn y ddinas, a’r prif ddiddanwyr fyddai’r Chanteurs de Rugbymen de Cardiff.  Roedd angen codi rhywfaint o arian  i’r clwb rygbi lleol i dalu am lwyfannu’r gemau a threfnu’r cludiant, felly dyma rhyw swyddog o glwb Brestois yn gofyn i Dewi a oedd y tîm yn medru canu.

Canu? Cwestiwn dwl! Wrth gwrs’u bod nhw, a nhwythe’n dod o Gymru!

Penderfynwyd cael ymarfer ar y bws yn ôl o Quimper ar ôl y gêm brynhawn Sadwrn. Ddim cweit yn nhraddodiad eisteddfodol ein cenedl, ond roeddem yn ffodus o gael Ian Edwards, newyddiadurwr a ddaeth yn ddiweddarach yn ben bandit ar dwrnament tennis Wimbledon, yn aelod o’r clwb. Ond yn bwysicach y diwrnod hwnnw oedd ei fedr eithriadol ar y piano, felly dyma Mr Cadeirydd, ym mherson Derek ‘Doc’ Jones ar feicroffon y bws i drefnu ein rhaglen, ac yna i ymarfer rhai o’r caneuon. Randall (Isaac), a oedd yn feistr cydnabyddedig ar y grefft o ddawns y glocsen, yn cytuno i wneud y ddawns a’i ysgwydd mewn rhwymyn, heb clocsie ar ei draed, ond  yn gwisgo sgidie rygbi a sane coch. Canodd Doc Myfanwy yn deimladwy iawn, er iddo greu llinellau newydd i’r gân drwy anghofio’r gwreiddiol. Perswardiwyd y ddau gefnder Geraint Evans a Lyn Jones i ganu Gwahoddiad, ac fe lwyddodd Randall i wneud fersiwn pur wahanol ond creadigol o ddawns y glocsen, er gwaethaf ei ysgwydd boenus.

Annhebygol i neb yn y gynulleidfa deimlo iddyn nhw gael noson ddiwylliannol i’w chofio, ond rhywffordd neu’i gilydd, llwyddwyd i gynnal noson o ryw siâp, diolch  i brofiadau’r nosweithiau difyr a gafwyd yn y Clive drwy’r tymhorau.

Ar y prynhawn Sul wynebodd y Clwb ei sialens nesaf o chwarae tîm y ddinas yn dilyn gêm beldroed  tim y ddinas, oedd yn ail adran cynghrair genedlaethol Ffrainc ar y pryd, gyda torf anferth wel anferth i ni ta beth,  o ryw bedair mil.

Roedd yn achlysur digon emosiynol i bob un ohonom oedd yn cynrychioli’r clwb, gan i John Richards – a enillodd ei gap fel maswr i dîm Iau Cymru yn erbyn yr Iseldiroedd yn gynharach yn y tymor –  wedi ‘benthyg’ set gyfan o grysau coch y Welsh Junior Union – a’r timau yn sefyll mewn rhes wrth i’r anthem gael ei chwarae cyn y gic gyntaf, gan taw yr un anthem o ran y gerddoriaeth, sydd gan Gymru a Llydaw. Roedd pob un o’r chwaraewyr yn teimlo yn dalach a chryfach a chyflymach wrth wisgo’r crysau coch a’r tair pluen arnynt.

Cafwyd croeso rhyfeddol yn y tair canolfan gyda derbyniadau ffurfiol  yn aelodau seneddol Ffrainc a Maer y trefi gwahanol yn gadwynau a regalia yn estyn croeso i ni  cyn pob gem. Enillwyd profiadau unigryw a fyddai’n parhau am hir yn y cof, a’r llu o atgofion yn rhai i’w trysori am byth, a’u hail hadrodd mewn aduniadau am ddegawdau lawer.

Mae’n werth nodi i un cardotyn digartref yn ninas Brest deimlo ei fod wedi cyrraedd y nefoedd gan i un o aelodau’r clwb ei wahodd i ymuno â ni yn y cinio mawreddog mewn bwyty crand iawn yn y ddinas ar y nos Sul. Nid oedd perchen y bwyty yn or-blês, ond roedd y wên ar wyneb y cardotyn yn werth y pryd o dafod a gafwyd gan y perchennog. 

Ar gyfer ein gêm olaf ar y prynhawn Llun, taith bws i ddwyrain Llydaw, i dref Guincamp gyda’r tîm cynta yn herio St Brieuc a ddaeth rhan o’r ffordd i gwrdd â ni, ac yna i ddilyn, yr ail dîm yn chwarae tîm Gwuincamp. Braf oedd cofnodi taith lwyddiannus gan ennill pob gêm, a mawr fu’r dathlu y noson honno. Oriau man fore Mawrth oedd hi pan gyrhaeddwyd y llety yn Brest – ac yn ôl y sôn, collwyd un o’r teithwyr ar y siwrnau, wrth i’r bws aros am saib tŷ bach, a’r bws wedyn yn cadael un dyn bach ar ôl. Hen arferiad cas ar bob taith rygbi draddodiadol mae’n siwr.

Wedi’r problemau a wynebwyd gan y peilot ym maes awyr Rhws, atebwyd y broblem i gael pawb adre ar y dydd Mawrth canlynol. Cododd yr awyren o’r

maes awyr yn ninas Brest gydag hanner y tanwydd angenrheidiol i gyrraedd nol i Gaerdydd, gan lanio yn y maes awyr ar ynys Guernsey i godi digon o

danwydd i gael pawb adre. Profiad arall i aelodau’r clwb, ac ymweliad sydyn ag un o ynysoedd y sianel.

TAITH Y PASG CLWB RYGBI CYMRY CAERDYDD 1970

DYDD IAU 26 MAWRTH 1970:

LLEOLIAD: MAES AWYR Y RHŴS, CAERDYDD

AMSER: 1400

DAKOTA 33 CWMNI SOUTH WEST AVIATION

TEITHIO I: L’AERODROME DE GUIPAVAS, BREST, LLYDAW

GEMAU:

GWENER 27 MAWRTH 1600 Ail dim  v Brestois

 SADWRN: 28 MAWRTH 1500  Tîm cynta v QUIMPER/LORIENT

NOS SADWRN 28 MAWRTH : CYNGERDD :

PALAIS DES ARTES ET CULTURE, BREST

Les Chanteurs de rugbymen de Cardiff

SUL: 29 MAWRTH 1630. Tîm cynta v RUGBY-CLUB BRESTOIS

 yn STADE MENEZ-PAUL

I ddilyn gêm bêl droed rhwng BREST a STADE RENNAIS yn ail

adran genedlaethol Ffrainc

2000 CINIO MAWREDDOG MEWNM BWYTY YNG NHANOL Y DDINAS

LLUN: 30 MAWRTH 1500 Tîm cynta v RUGBY-CLUB ST BRIEUC

Stade Municipal de Roudourou, Guincamp

                                      1700 Ail dîm v RUGBY-CLUB GUINCAMP

Stade Municipal de Roudourou, Guincamp

MAWRTH 31 MAWRTH

GADAEL:1230  L’AERODROME DE GUIPAVAS, BREST

                 Via GUERNSEY

I GYRRAEDD: MAES AWYR Y RHŴS, CAERDYDD

CYRRAEDD : 1415

Gwireddu breuddwyd

Cael derbyn galwad ffôn oddi wrth dîm marchnata John Lewis fyddai breuddwyd unrhyw siop fach annibynol. Dyna‘n union ddigwyddodd i Sara, sy’n byw’n lleol yng Nghaerdydd, ac sy’n berchen ar gwmni shnwcs.

Mae Sara yn fam llawn amser, ac yn rhedeg busnes bach ar ôl oriau amser gwely’r plant gyda’r nos yn cynhyrchu anrhegion chwaethus Cymraeg i famau newydd. Cardiau Camau Cyntaf (cardiau milestones), prints Cymraeg, cardiau cwpwrdd babi, a nwyddau Cymraeg ar gyfer partïon baby shower (neu Parti Bwmp!).

Cysylltodd John Lewis â shnwcs yn uniongyrchol yn gofyn iddynt i addurno eu hardal bwydo/newid babi yn eu siop yng Nghaerdydd, sydd ynghanol cael trawsnewidiad. Mae’r siop hefyd wedi rhoi cyfle i shnwcs arddangos eu gwaith mewn stondin pop up ar lawr y siop ar ddechrau mis Mawrth, yn ystod adeg prynu a gwerthu anrhegion Sul y Mamau.

Tro nesa byddwch chi yn John Lewis, ewch lan i’r llawr top i weld gwaith Sara. Neu os oes diddordeb mewn prynu unrhyw un o’r nwyddau bydd y stondin pop up yn y siop o’r 9fed o Fawrth am wythnos gyfan.

Mae shnwcs hefyd yn gwerthu’r cyfan ar wefan Etsy, ac mewn siopau lleol yn y ddinas – Bodlon, Cant a Mil Vintage, Coopers, ac Insole Court.

Mae’r Dinesydd yn estyn llongyfarchiadau calonnog a’n dymuniadau gorau i Sara a shnwcs!

Dyma rai enghreifftiau o gynnyrch shnwcs.

Y Pumed Drws gan Sion Hughes

Y Pumed Drws gan Sion Hughes

Yn y tŷ, saif y perchennog: gwraig urddasol a thal yn ei chwedegau. O’i blaen mae merch ifanc. Mae’r ddwy ar fin taro bargen. Ar y landin, lle saif y ddwy, mae pump o ddrysau. Mae tri ohonynt yn arwain at y llofftydd, y pedwerydd at yr ystafell ymolchi, ond saif y pumed drws ar glo.

Prolog, Y Pumed Drws (Gomer 2019).

Hunanladdiad yw’r rheithfarn swyddogol yn dilyn darganfyddiad corff mewn ardal anghysbell ar arfordir Ynys Môn. Mae D.I. John yn sgeptig ac yn credu bod grymoedd cudd y seiri rhyddion ar waith.

Mae perchennog un o’r cartrefi bonedd lleol wedi cloi’r pumed drws ond beth yw cysylltiad yr ystafell ddirgel hon gyda’r hunanladdiad amheus?

Twyll yr heddlu, cam-drin domestig, anghyfiawnder i ferched a marwolaethau drwgdybus – Mae tai crand yn llefydd gwych i guddio cyfrinachau, ond beth ydy’r gwir a beth ydy’r ffuglen? Yn Y Pumed Drws mae Sion Hughes yn mynd â’r darllenydd yn ôl i Ynys Môn yn ystod hanner cyntaf yr 20fed canrif i adrodd stori newydd y maferic o heddwas, D.I. John.

Dyma bedwaredd nofel Sion Hughes a’r ail gan wasg Gomer sy’n ddilyniant i Y Milwr Coll a gyhoeddwyd gan Gomer yn 2018.

Bwriada’r awdur ddatblygu cyfres o nofelau D.I. John i ddilyn.”

Mae Y Pumed Drws ar gael mewn siopau llyfrau ledled Cymru ac ar-lein yn awr am bris £8.99

Gwybodaeth lyfryddiaethol:

Teitl: Y Pumed Drws

Awdur: Sion Hughes

ISBN: 9781785623127

Dyddiad: Tachwedd 2019

Pris: £8.99

Hanes Rhyfeddol Cymry Lerpwl

PENLLANW DEGAWDAU O WAITH YMCHWIL

Penllanw degawdau o waith ymchwil i hanes unigryw Cymry Lerpwl a glannau Merswy yw Hanes Rhyfeddol Cymry Lerpwl (Y Lolfa) gan D. Ben Rees. Dyma gyfrol swmpus, yn cynnwys lluniau, sy’n gofnod pwysig gan un o awduron amlycaf y ddinas ac sy’n adnabyddus drwy Gymru gyfan.

Meddai D. Ben Rees:

“Dyma rhoi sylw dyledus i Gymry Lerpwl o’r cyfnod pan oedd yn bentref pysgota hyd at y ddinas yw hi heddiw.”

Mae’r trysorfa o wybodaeth am bobl a digwyddiadau un o’r dinasoedd mwyaf diddorol ym Mhrydain. Ceir hanes y miloedd ar filoedd o Gymry Cymraeg a heidiodd i Lerpwl a’r cyffiniau i chwilio am waith ac i wella amodau byw, gan gynnwys adeiladwyr, gweinidogion, meddygon a siopwyr.

 

Dywedodd D. Ben Rees: “Yn sgil yr ymfudo o Gymru, yr Alban, Ynys Manaw, Cernyw ac Iwerddon yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif, daeth Lerpwl yn ddinas unigryw. Ond y duedd gan haneswyr yn gyffredinol yw pwysleisio cyfraniad y Gwyddelod yn unig i’r ddinas. Anwybyddir y Cymry i raddau helaeth gan eu bod, mae’n debyg, wedi canoli eu hymdrechion ar fywyd y capel a’r teulu. Dim ond ambell un fentrodd i fwrlwm gwleidyddiaeth y ddinas, lle’r oedd y Gwyddelod yn amlwg iawn. Mae rhai Cymry a lwyddodd wedi cael sylw, ond beth am y tlodion, y rhai dienw a oedd yn rhygnu byw ac yn gorfod dibynnu ar gardod gan eraill?”

 

Tystia Ellis Roberts fod Hanes Rhyfeddol Cymry Lerpwl yn gyfraniad nodedig, meddai:

“Y mae gwybodaeth Dr D. Ben Rees ynghylch Cymry Lerpwl yn gwbl ddigymar. Yn y gyfrol yma gall blethu ynghyd ei ddawn fel ymchwilydd hanesyddol â’i brofiad o fod wedi arwain y Gymdeithas Gymraeg yn Lerpwl ers degawdau. Mae’n waith sy’n dysteb deilwng i gyfraniad y Cymry ar Lannau Merswy gan ymfalchïo yn eu cyfraniad, ond heb ei oreuro.”

 

Mae D. Ben Rees yn byw yn Lerpwl ers 1968. Bu’n gyfrifol am lu o ddigwyddiadau pwysig yn y ddinas. Mae’n adnabyddus fel arweinydd dibynadwy ac fel un sydd wedi gwneud gwaith enfawr ymysg Cymry Lerpwl. Penderfynodd Cyngor y Ddinas, yn unfrydol, i’w gydnabod fel Dinesydd er Anrhydedd mewn seremoni arbennig yn 2018.

 

Mae Hanes Rhyfeddol Cymry Lerpwl gan D. Ben Rees ar gael nawr (£19.99, Y Lolfa).

 

Byw Ffwl Pelt gan Alun Lenny

Byw Ffwl Pelt gan Alun Lenny

Mae’r newyddiadurwr Alun Lenny yn hel atgofion am rai o straeon mawr ‘oes aur’ newyddiaduriaeth, sef yr oes ar drothwy symud o ffilm i’r oes ddigidol, yn ei hunangofiant newydd Byw Ffwl Pelt (Y Lolfa). Mae’r gyfrol ddifyr yn sôn am y rhuthr dyddiol byd casglu newyddion: y peryglon a’r sbri, y dwys a’r digri, a’r effaith niweidiol gafodd blynyddoedd o brysurdeb wrth gyflawni ‘y wyrth fach ddyddiol’ o fachu stori i’w darlledu i’r genedl ar y gohebydd talentog hwn.

Am 33 mlynedd bu Alun Lenny’n dyst i ddigwyddiadau mawr a mân yn ein cornel ni o’r byd, ac yn y byd mawr tu hwnt. Meddai:

“Rhaid mai’r 1980au oedd Oes Aur casglu newyddion yng Nghymru. Roedd bron bob dydd yn rhuthr gwyllt o fyw ar yr hewl ac ar adrenalin.”

Mae Byw Ffwl Pelt yn ail-fyw rhai o straeon mwyaf yr ugeinfed a’r unfed ganrif ar hugain, ac wedi’i ysgrifennu mewn arddull newyddiadurol, gyda phob pennod yn gyfle i glywed stori newydd gyffrous.

Yn ystod ei yrfa, fe wnaeth Alun Lenny ddarlledu’n fyw o burfa olew oedd ar dân ac mewn perygl o ffrwydro eto unrhyw funud, mynd gyda milwyr o Gymru i hela tyfwyr cyffuriau trwy’r jyngl yng nghanolbarth America a sgwrsio gyda Jimmy Carter, cyn-arlywydd America mewn capel yng Nghymru, ynghyd â ffeindio ei hun yng nghanol y stori pan ddechreuodd dderbyn galwadau ffôn ganol nos gan Feibion Glyndŵr a bron â chael damwain car gyda’r Tywysog Siarl.

Erbyn canol y 1990au, roedd effaith y prysurdeb yn dechrau dangos, ac yn cael effaith ddifrifol ar ei iechyd. Fe aeth yn gaeth i alcohol a thabledi’r meddyg ac yng ngeiriau Alun: “bu’r cyfan bron â’m lladd.”

Mae Byw Ffwl Pelt hefyd yn trafod ei wellhad a’i dröedigaeth ysbrydol, ac yn sôn yn helaeth am ei brofiad o weithio i’r BBC – y da a’r drwg – cyn gadael y BBC yn 2007, a’i yrfa newydd yn gweithio i Undeb yr Annibynwyr Cymraeg fel Swyddog y Wasg.

Y Lolfa £9.99

 

 

Nadolig – Y Stori yn Dathlu’r Deg

Aeth 10 mlynedd heibio ers i Sally Humble-Jackson lunio drama o stori’r geni gyda’r carcharorion yng Ngharchar Caerdydd. Yn dilyn hyn cafodd hi’r syniad o lunio fersiwn galw-heibio o stori’r Nadolig. Arweiniodd hyn at lwyfannu ‘Nadolig – y Stori’.

Eleni eto, yn eglwys y Tabernacl ar yr Aes bydd cyfle i weld y perfformperfformiadau, 20 munud yr un, ac mae modd dilyn y stori yn Gymraeg neu Saesneg. Mae mynediad am ddim i bawb.

Mae cynnal tua 100 o berfformiadau yn gofyn am lawer o wirfoddolwyr.

Beth am gynnig help am fore/pnawn neu ddiwrnod naill ai fel stiwardiaid, actorion(dim angen dysgu llinellau!) neu i edrych ar ôl y ddau asyn y tu allan i’r Tabernacl. Ar fore neu bnawn Sadwrn byddai cyfle i rieni a phlant actio pobl Nasareth a Bethlehem.

 Dydd Sadwrn 30ain Tachwedd – perfformiadau o 10am tan 5:20 pm (yn gorffen am 5:40 pm) Perfformiad Cymraeg am 4.40pm Dydd Llun 2il-dydd Gwener 6ed Rhagfyr – perfformiadau o 10am tan 2pm (yn gorffen am 2:20 pm) Dydd Sadwrn 7fed-dydd Sadwrn 21ain Rhagfyr – perfformiadau o 10am tan 5:20 pm (yn gorffen am 5:40 pm) Perfformiad Cymraeg am 4.40pm  (Does dim perfformiadau ar y Suliau) neu os oes diddordeb dewch draw i weld perfformiad ac yna cael gair gydag un o’r tîm cynhyrchu i gynnig help neu cysylltwch â Dafydd Griffiths ar ha.fan@virgin.net 02920 568420  07854 114887.

Gwahoddiad i Noson Dathlu 200 Mlwyddiant Casgliad Salisbury

Dathlu 200 mlwyddiant Casgliad Salisbury

Gwahoddir darllenwyr y Dinesydd i fynychu digwyddiad arbennig yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd.

Bydd yn noson fywiog gydag amrywiaeth o siaradwyr – rydym ni’n awyddus i annog pobl i fynychu. Dyma’r dudalen wybodaeth.

https://www.cardiff.ac.uk/cy/events/view/1708789-celebrating-200-years-of-the-salisbury-collection

Croeso cynnes i bawb.

Sara Huws

Dathlu 200 Mlwyddiant Casgliad Salisbury

Dydd Iau, 7 Tachwedd 2019
18:00-19:30
 
llun cyfansawdd yn dangos nifer o gyhoeddiadau a darlun

Ymunwch â ni am noson i ddathlu un o gasglwyr mwyaf craff Cymru a’i lyfrgell hynod, mewn digwyddiad bywiog yn Archifau’r Brifysgol.

Ganed y casglwr llyfrau, aelod seneddol, dyn busnes a chyfreithiwr, Enoch Salisbury, ar y 7ed o Dachwedd, 1819. Ar ôl derbyn llyfr Cymraeg yn anrheg pen blwydd pan yn blentyn bach, fe dreuliodd weddill ei oes yn casglu, a darllen, pob math o lyfrau am Gymru.

Wedi blynyddoedd o geisio creu ‘llyfrgell genedlaethol’ ar ei ben ei hun, gwerthodd Enoch Salisbury’r cwbwl lot i’r Brifysgol newydd yng Nghaerdydd ym 1886. A dyna ‘ble mae’r casgliad yn dal i fod heddiw – yn parhau i ysbrydoli ymchwilwyr, artistiaid, beirdd a llawer mwy.

I ddathlu cyfraniad Enoch Salisbury i hanes ein cenedl, ac i ddysgu mwy am ei gasgliad hynod – dewch draw i’r archifau, am ddigwyddiad yng ngwmni Damian Walford Davies, Siwan Rosser, Ifor Davies a mwy.

Noddir y digwyddiad trwy garedigrwydd Rhwydwaith y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd

Digwyddiad dwyieithog. Darperir cyfieithu ar y pryd o Gymraeg i Saesneg.

 

Cyngerdd Canmlwyddiant Achub y Plant, 7 Tachwedd

GWLEDD GORAWL YN NODI DATHLIADAU CANMLWYDDIANT ELUSEN MEWN CYNGERDD YNG NGHADEIRLAN LLANDAF

Côr Meibion Treorci yn serennu mewn cyngerdd elusennol i Achub y Plant yng Nghadeirlan Llandaf ar Dachwedd 7fed gyda’r mezzo soprano Llinos Hâf Jones (RNCM), Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Côr Ysgol Gymraeg Sant Baruc, Côr y Dreigiau a Rock Choir.

Bydd Côr Meibion byd-enwog Treorci yn perfformio clasuron yn ogystal â chaneuon poblogaidd diweddar yn y cyngerdd mawreddog yng Nghadeirlan Llandaf ar ddydd Iau, Tachwedd 7fed i ddathlu canmlwyddiant elusen Achub y Plant.

Gan sicrhau gwledd gerddorol gydol y noswaith, bydd y cyngerdd hefyd yn cynnwys perfformiadau gan nifer o gerddorion llwyddiannus gan gynnwys y cyn-ddisgybl o Ysgol Gyfun Bro Morgannwg Llinos Hâf Jones, sydd bellach yn astudio yn y Royal Northern College of Music; Telynorion, cantorion ac offerynwyr talentog o Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf; Côr Ysgol Gynradd Sant Baruc; Enillwyr cystadleuaeth Codi Canu S4C – Côr y Dreigiau; a Rock Choir – côr cyfoes o ardal de Cymru.

Gan mlynedd yn ôl ar Fai 19, 1919 yn Neuadd Frenhinol yr Albert, Llundain sefydlwyd elusen Achub y Plant gan ddwy chwaer o’r Sir Amwythig, Eglantyne Jebb a Dorothy Buxton.

Wedi ei chythruddo gan y lluniau a welodd o blant yn newynu yn Yr Almaen ac Awstria yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf fe aeth Eglantyne Jebb ati i amddiffyn hawliau pob plentyn – pwy bynnag y bônt, ble bynnag y bônt – gan ysgrifennu’r Datganiad ar Hawliau’r Plentyn yn 1924 a arweiniodd at greu Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn 1989.

Dechreuodd Achub y Plant weithio yng Nghymru yn yr 1930au yn helpu teuluoedd yng nghymoedd y de yn ystod y Dirwasgiad gan agor meithrinfeydd awyr agored yng nghymunedau Brynmawr a Dowlais ym Merthyr. Yr elusen hefyd oedd y cyntaf i gynnig llefrith am ddim mewn ysgolion cyn i hynny ddod yn bolisi gan Lywodraeth Prydain yn yr 1940au.

Erbyn hyn mae Achub y Plant yn gweithio mewn 120 o wledydd yn fyd-eang gan gynnwys yma yng Nghymru yn helpu teuluoedd a phlant i ffynnu yn eu blynyddoedd cynnar allweddol.

Dywedodd Louise Davies, Pennaeth Achub y Plant yng Nghymru: “Mae dathliadau canmlwyddiant Achub y Plant yn parhau gyda gwledd gerddorol gan dalentau anhygoel. Mae’n argoeli i fod yn noson gerddorol i’w chofio, ac rydym yn werthfawrogol iawn o waith caled ein cangen cefnogwyr yn Ninbych y Pysgod fu’n trefnu’r digwyddiad yn ogystal ag i’r artistiaid am godi ymwybyddiaeth ac arian tuag at waith yr elusen.

“Gyda’r oll sydd yn digwydd yn y byd heddiw byddai’n hawdd edrych yn besimistaidd at y dyfodol. Ond mae’r holl waith y mae’r elusen yn ei wireddu’n llwyddiannus yma yng Nghymru ac ar draws y byd yn amddiffyn hawliau plant yn galonogol. Ein cefnogwyr yw ein harwyr, a nhw sydd yn galluogi’r gwaith yma i ddigwydd, gan newid y dyfodol i blant ymhob man.”

Cyngerdd Canmlwyddiant i Achub y Plant, Dydd Iau Tachwedd 7fed am 7.00yh, Cadeirlan Llandaf.  

Bydd holl elw’r gyngerdd yn mynd tuag at ariannu prosiectau Achub y Plant tramor ac yng Nghymru.

Cost tocynnau yw £20 a £5 i blant (£15 i rieni plant sy’n cymryd rhan) a gellir eu prynu yn:

  • Garlands, Llandaf
  • Ar-lein drwy stcllandaff.eventbrite.co.uk

Neu drwy gysylltu â Caroline Williams ar carolinehwilliams48@gmail.com <mailto:carolinehwilliams48@gmail.com>

 

Ysgoloriaeth Urdd Gobaith Cymru Bryn Terfel 2019 

Y Barri, Cymru a’r byd – Ysgoloriaeth Urdd Gobaith Cymru Bryn Terfel 2019 

Nos Wener, 11eg o Hydref, yn Neuadd Goffa, y Barri bydd chwech o berfformwyr ifanc mwyaf addawol Cymru yn cystadlu am Ysgoloriaeth Urdd Gobaith Cymru Bryn Terfel 2019. Mae eleni yn nodi ugain mlynedd ers ei sefydlu ac yn ystod y cyfnod hwnnw mae’r Ysgoloriaeth wedi buddsoddi £60,000 yn nhalent pobl ifanc Cymru.

Yn ogystal â brwydro am y clod o ennill Ysgoloriaeth sy’n gysylltiedig â bas-bariton mwyaf blaenllaw’r byd ac ennill gwobr ariannol o £4,000 er mwyn datblygu eu talent i’r dyfodol, bydd enillydd eleni hefyd yn cael y cyfle i berfformio yn un o ddathliadau byd-eang Dydd Gŵyl Dewi 2020.

Mewn partneriaeth â Chelfyddydau Rhyngwladol Cymru a gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru, mae’r Urdd yn falch iawn o gyhoeddi’r elfen ryngwladol newydd hon i’r Ysgoloriaeth ac yn ddiolchgar i Gelfyddydau Rhyngwladol Cymru am gydweithio er mwyn darparu cyfleoedd bythgofiadwy wrth feithrin talent ifanc Cymru.  


Thomas Matthias
Steffan Lloyd Owen
Cai FÔn Davies
Daniel Calan-Jones
Rhydian Jenkins
Morgan Llewelyn-Jones
©Alistair Heap

Y chwech dethol a ddewiswyd gan banel o feirniaid yn dilyn eu perfformiadau ar lwyfan Eisteddfod yr Urdd Caerdydd a’r Fro 2019 yw:

  • Rhydian Jenkins (Aelod Unigol Cylch Ogwr, Morgannwg Ganol)
  • Cai Fôn Davies (Aelod JMJ, Eryri)
  • Steffan Lloyd Owen (Aelod Unigol, Cylch Cefni, Ynys Môn)
  • Daniel Calan Jones (Ysgol Gyfun Plasmawr, Caerdydd a’r Fro)
  • Thomas Mathias (Aelod Unigol Cylch Aberystwyth, Ceredigion)
  • Morgan Llewelyn Jones (Aelwyd y Gwendraeth, Gorllewin Myrddin)

Yn beirniadu ac yn cael y dasg anodd o ddewis enillydd eleni bydd Jeremy Huw Williams, Ffion Dafis, Einir Wyn Jones, Cerian Mai Phillips a Glain Dafydd.

 

Mae tocynnau ar gyfer y noson yn Neuadd Goffa, y Barri ar gael am £10 o wefan yr Urdd neu drwy ffonio 0845 257 1639.  Bydd y cyngerdd yn cael ei ddarlledu ar S4C nos Sadwrn 12fed o Hydref. 

 

Manylion Cystadleuwyr Ysgoloriaeth yr Urdd Bryn Terfel 2019 

Cai Fôn Davies
O ble: Bangor
Oed: 19 
Mae Cai yn gystadleuydd amryddawn a thoreithiog sydd wedi ymddangos droeon ar lwyfannau’r Eisteddfod Genedlaethol, Eisteddfod yr Urdd, Eisteddfod Ryngwladol Llangollen a’r Ŵyl Gerdd Dant. Profodd lwyddiant mewn sawl maes perfformio gan gipio Gwobr J. Lloyd Williams i Unawdydd Alaw Werin buddugol  Eisteddfod Genedlaethol Sir Conwy a hynny ar ôl iddo ddod i’r brig yng nghystadleuaeth cân werin agored yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Mae Cai yn fyfyriwr israddedig sy’n astudio Cymraeg a Hanes ym Mhrifysgol Bangor ac yno mae’n aelod o Aelwyd JMJ.

Rhydian Jenkins
O ble: Maesteg
Oed: 22
Tenor ifanc sydd ar drothwy cyfnod fel myfyriwr ôl-raddedig yn astudio llais a pherfformio yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru yng Nghaerdydd. Bu’n fyfyriwr israddedig ym Mhrifysgol Caerdydd yn astudio Cymraeg cyn cwblhau blwyddyn ar gwrs TAR Cynradd ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd. Profodd lwyddiant ar lwyfan yr Eisteddfod Genedlaethol gan iddo ennill Gwobr Dr Aled Lloyd Davies i Unawdydd Cerdd Dant dros 21 yng Nghaerdydd yn 2018. Daeth rhagor o lwyddiannau yn Sir Conwy wrth iddo gipio’r wobr gyntaf yng nghystadleuaeth yr Unawd Tenor, Unawd Lieder o dan 25 oed a Gwobr Goffa y Fonesig Lady Herbert i unawdwyr Alaw Werin agored. Mae Rhydian hefyd yn chwaraewr rygbi addawol i dîm Pontypridd yn uwch-gynghrair rygbi Cymru.

Daniel Calan Jones
O ble: Caerdydd
Oed: 18
Yn aelod o Adran Bro Taf ac yn gyn-ddisgybl Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr, mae Daniel wedi clocsio ers yn ifanc iawn. Cipiodd y wobr gyntaf yng nghystadleuaeth clocsio unigol i fechgyn Eisteddfod yr Urdd wyth gwaith yn olynol. Mae’n ddrymiwr i fand Wigwam sydd wedi bod yn brysur yn gigio dros gyfnod yr Haf. Bydd Daniel yn cychwyn ym Mhrifysgol Birmingham lle bydd yn astudio cwrs is-raddedig Ffisiotherapi.

Morgan Llewelyn-Jones
O ble: Cwm Gwendraeth
Oed: 19
Yn gyn-ddisgybl Ysgol Gynradd Llanddarog ac Ysgol Gyfun Maes Y Gwendraeth, bellach mae Morgan yn gobeithio dilyn gyrfa ym myd y theatr. Yn ogystal â  chipio Gwobr Goffa Llew yn Eisteddfod yr Urdd eleni, fe aeth hefyd ymlaen i ennill Gwobr Richard Burton yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Conwy. Wedi perfformio gydag Only Boys Aloud a chynyrchiadau Theatr yr Urdd mae Morgan hefyd yn aelod fand Sbectol Haul gystadlodd yng nghystadleuaeth Brwydr y Bandiau eleni.

Thomas Mathias
O ble: Aberystwyth
Oed: 23
Wedi derbyn ei addysg uwchradd yn Ysgol Penglais a chyfnod yn astudio yng Ngholeg Cerdd Brenhinol y Gogledd ym Manceinion, bellach mae Tom yn fyfyriwr ôl-raddedig yn yr Academi Frenhinol yn Llundain. Bu’n ffodus o dderbyn Ysgoloriaeth ABRSM i astudio yn yr Academi. Perfformiodd fel rhan o gerddorfa ‘Tosca’, cynhyrchiad Opera Cenedlaethol Cymru yn Dubai gyda Syr Bryn Terfel ym mis Ebrill 2019. Dros y blynyddoedd mae Tom wedi perfformio ar lwyfannau yn yr UDA, Canada ac ar draws Ewrop. 

Steffan Lloyd Owen
O ble: Pentre Berw
Oed: 23
Mae Steffan yn Fas-Bariton sydd wedi profi llwyddiannau yng Nghymru a thu hwnt. Enillodd Ysgoloriaeth Kathleen Ferrier yn 2015 i hybu gyrfa cantorion ifanc cyn cyflawni’r dwbl yn yr Eisteddfod Genedlaethol, sef cipio Ysgoloriaeth Osbourne Roberts yn 2016 ac Ysgoloriaeth W Towyn Roberts yn 2018. Cafodd y cyfle i berfformio â Syr Bryn Terfel yn Dubai wrth i Opera Cenedlaethol Cymru lwyfannu Tosca yno yn 2019. Bydd Steffan yn cychwyn ar ei bedwaredd flwyddyn yng Ngholeg Cerdd Brenhinol y Gogledd ym Manceinion ym mis Medi 2019 gyda’r gobaith o barhau ei astudiaethau yn Llundain ar ôl graddio.

 

 

Robin   Gwyndaf

                                                                                                       

Llun: gan Robin Maggs, Amgueddfa Cymru

Mewn seremoni yn ddiweddar ym Mhrifysgol Caerdydd derbyniwyd  Dr Robin Gwyndaf yn Gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru (Yr Academi Genedlaethol: yn Dathlu Ysgolheictod a Gwasanaethu’r Genedl : FLSW).

Y mae Robin yn Gymrawd hefyd o Gymdeithas  Hynafiaethwyr  Llundain (FSA); yn Gymrawd Llên Gwerin Cydwladol (Helsinki); ac yn gyn-aelod o Fwrdd Cydwladol Canolfan Diwylliant Gwerin Ewrop, o dan nawdd UNESCO (Budapest).

Penodwyd Robin Gwyndaf yn aelod o staff  Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan ym mis Hydref 1964. Y mae’n gyn Guradur Llên Gwerin a Phennaeth yr Adran Bywyd Diwylliannol. Wedi ymddeol yn 2006 fe’i gwnaed yn Gymrawd Ymchwil er Anrhydedd. Ym mis Hydref 2019 bydd yn dathlu  55 mlynedd o wasanaeth  i’r Amgueddfa. Ar achlysur cael ei dderbyn yn Gymrawd o’r Gymdeithas Ddysgedig , ychwanegodd y sylw a ganlyn:

‘Rwy’n ystyried yr anrhydedd yn gydnabyddiaeth hefyd i’r Amgueddfa Werin, a charwn ddal ar y cyfle hwn i ddiolch o galon i’r Amgueddfa a’i  holl staff am bob cyfle a chefnogaeth a dderbyniais er 1964.’